در میان زخم هایی که به مراقبت های مخصوص نیاز دارند، زخم عروقی یکی از مهم ترین آن هاست؛ چرا که روند بهبود بسیار کندی داشته و می تواند به زخم عفونی تبدیل شود. درمان زخم عروقی بسته به نوع آن، شدت و دلیل به وجود آمدن متفاوت است؛ بنابراین در ادامه به همه آنچه باید در مورد این نوع زخم و درمان آن بدانید می پردازیم.
زخم عروقی چیست؟
Vascular Ulcer یا زخم عروقی، به زخم هایی گفته می شود که به دلیل اختلال در گردش خون در رگ ها ایجاد می شود. گردش خون ضعیف سبب می شود خون به درستی به بافت ها نرسیده و بافت دچار کمبود اکسیژن و مواد مغذی شود و یا تخلیه از آن ها به خوبی انجام نشود. بنابراین، پوست و بافت های زیرین آسیب می بینند و دچار تخریب و زخم می شوند. زخم ها معمولا در قسمت پاها ایجاد می شود که گردش خون ضعیف تر است.
انواع زخم عروقی
به طور کلی، زخم عروقی به سه دسته اصلی تقسیم می شود:
-
زخم عروقی وریدی (وریدهای واریسی)
شایع ترین نوع زخم عروقی هستند (70 تا 80 درصد موارد) که به دلیل نارسایی در وریدها (سیاهرگ ها) و دریچه آن ها ایجاد می شود. وقتی دریچه های سیاهرگ به خوبی کار نکنند، خون نمی تواند به سمت قلب برگردد و در پاها جمع می شود. بنابراین، فشار در رگ ها زیاد شده و به بافت آسیب می رسد.
محل شایع: اطراف مچ پا به ویژه قسمت داخلی مچ پا
ویژگی ها:
- لبه های زخم نامنظم و سطحی
- پوست اطراف زخم تیره، قهوه ای یا متورم
- دارای ترشحات زیاد
- درد با بالا نگه داشتن پا معمولا کمتر می شود
-
زخم عروقی شریانی (انسداد شریان ها)
این زخم ها به دلیل مشکل در شریان ها (سرخرگ ها) ایجاد می شود. با تنگی یا انسداد سرخ رگ ها که معمولا به دلیل تصلب شرایین یا آترواسکلروز رخ داده است، خون حاوی اکسیژن و مواد مغذی به بافت ها نمی رسد و بافت دچار مرگ (نکروز) می شود.
محل شایع: روی انگشتان پا، پاشنه پا یا نقاطی که فشار کفش بیشتر است.
ویژگی ها:
- دارای لبه های کاملا مشخص، گرد و عمیق
- پایگاه زخم ممکن است سیاه یا زرد تیره باشد (مرگ بافت)
- پوست اطراف زخم سرد، رنگ پریده، براق و بدون مو است
- بسیار دردناک، به ویژه در شب ها یا زمانی که پا بالا نگه داشته می شود
-
زخم عروقی نوروپاتیک (زخم دیابتی)
اگرچه به طور کلی این زخم ها در دسته زخم های دیابتی قرار می گیرند و دسته مستقل عروقی خالص نیستند، اما از آنجایی که کاملا با آسیب های عروقی و عصبی همراهند، می توانند جزو زخم های عروقی هم دسته بندی شوند.
دلیل ایجاد این زخم ها ترکیبی از کاهش حس در پاها (نوروپاتی) و ضعیف شدن جریان خون عروق کوچک (میکروآنژیوپاتی) در بیماران دیابتی است که سبب می شود بیمار متوجه آسیب ها نشده و زخم ایجاد شود. با آسیب عروقی، زخم ها هم به کندی بهبود می یابند و زمینه برای عفونت زخم فراهم می شود.
محل شایع: نقاط تحت فشار در کف پا مثل زیر انگشت شست یا برجستگی های استخوانی کف پا
ویژگی ها:
- معمولا بدون درد (به دلیل نوروپاتی)
- اطراف زخم معمولا یک لایه پوستی ضخیم و پینه مانند وجود دارد
- در صورت عدم درمان به موقع، به سرعت عفونی می شوند
جدول مقایسه زخم وریدی و زخم شریانی
| ویژگی | زخم وریدی | زخم شریانی |
|---|---|---|
| میزان درد | خفیف تا متوسط و معمولاً با بالا بردن پا کمتر میشود | شدید و با بالا بردن پا افزایش می‌یابد |
| ظاهر لبه‌ها | نامنظم و سطحی | منظم، گرد و عمیق |
| دمای پوست | گرم | سرد |
| نبض پا | طبیعی و قابل لمس | ضعیف یا غیرقابل لمس |
| ترشحات زخم | زیاد و مرطوب | کم و خشک |
| رنگ پوست اطراف زخم | قهوه‌ای یا تیره | رنگ‌پریده یا متمایل به آبی |
| تورم پا | شایع | معمولاً وجود ندارد |
علائم زخم عروقی که باید جدی بگیرید
تشخیص زودهنگام علائم زخم عروقی می‌تواند از بسیاری از عوارض خطرناک جلوگیری کند. هرچه درمان زودتر آغاز شود، احتمال ترمیم کامل زخم بیشتر خواهد بود و خطر عفونت، گسترش آسیب و قطع عضو کاهش می‌یابد.
در صورت مشاهده هر یک از علائم زیر، مراجعه به متخصص زخم یا کلینیک درمان زخم ضروری است:
- افزایش ناگهانی درد زخم
- تغییر رنگ یا بوی زخم
- ترشحات چرکی یا بدبو
- قرمزی و گرمای اطراف زخم
- تب و لرز
- سیاه شدن پوست یا بافت اطراف زخم
- درد شدید هنگام استراحت یا خواب
- سرد شدن ناگهانی پا
- رنگ‌پریدگی یا کبودی پوست
- عدم بهبود زخم طی چند هفته
- بزرگ‌تر شدن تدریجی زخم
- خونریزی مداوم یا غیرقابل کنترل
در بسیاری از موارد، این علائم می‌توانند نشان‌دهنده عفونت، نکروز بافتی، کاهش شدید خون‌رسانی یا پیشرفت بیماری عروقی باشند و نیاز به بررسی فوری توسط متخصص دارند.
علت ایجاد زخم عروقی چیست؟
دلایل اصلی که برای بروز زخم های عروقی وجود دارد:
-
دلیل ایجاد زخم های وریدی (اشکال در بازگشت خون)
زخم های وریدی زمانی ایجاد می شوند که خون در سیاهرگ پا جمع شده و به سمت قلب برنمیگردد، که دلایل اصلی آن عبارتند از:
- خرابی دریچه های لانه کبوتری در سیاهرگ ها
- وجود لخته خون در رگ های عمقی پا (ترومبوز وریدی عمقی)
- ضعف عضلات ساق پا با کم تحرکی یا ایستادن بیش از حد، یا نشستن های طولانی مدت
-
علت ایجاد زخم های شریانی (اشکال در رساندن خون)
- تصلب شرایین (آترواسکلروز): شایع ترین دلیل است که به خاطر رسوب چربی، کلسترول و کلسیم در دیواره سرخ رگ ها پدید می آید.
- بیماری عروق محیطی (PAD): یک بیماری سیستمی است که جریان خون به اندام های انتهایی بدن مثل پاها به شدن کاهش می یابد.
چه کسانی بیشتر در معرض زخم عروقی قرار دارند؟
برخی افراد به دلیل شرایط جسمی، بیماری‌های زمینهای یا سبک زندگی خود، بیشتر از دیگران در معرض ابتلا به زخم‌های عروقی هستند.
گروه‌های پرخطر
- بیماران مبتلا به دیابت
- افراد دارای سابقه بیماری‌های عروقی
- افراد مبتلا به واریس پیشرفته
- مصرف‌کنندگان سیگار و دخانیات
- افراد دارای فشار خون بالا
- افراد مبتلا به چربی خون بالا
- افراد دارای اضافه وزن و چاقی
- افراد کم‌تحرک
- سالمندان
- افرادی که سابقه لخته شدن خون در پاها دارند
- کسانی که مدت‌های طولانی می‌ایستند یا می‌نشینند
اگر فردی در یکی از این گروه‌ها قرار دارد، انجام معاینات دوره‌ای عروقی و مراجعه سریع در صورت مشاهده هرگونه تغییر پوستی یا زخم در پاها اهمیت بسیار زیادی دارد.
راه‌های طلایی درمان زخم عروقی پا
درمان زخم عروقی یک نسخه واحد ندارد، بلکه برای هر شخص بسته به نوع زخم، شدت و عوامل زمینه ای می تواند متفاوت باشد. اما به طور کلی، راه های طلایی درمان که در بهترین کلینیک درمان زخم و توسط متخصصان زخم عروقی به کار می رود، شامل موارد زیر است:
-
درمان ریشه ای زخم های عروقی
تا وقتی مسیر رگ ها به درستی باز نشود، زخم بهبود نیافته و یا بعدا مجددا بروز می کند. بنابراین بهترین متخصص زخم عروقی، اصلاح ریشه ای تا جای ممکن را اولین قدم قرار می دهد.
برای زخم های وریدی:
هدف کاهش فشار خون در پا است. متخصص درمان زخم از بانداژهای فشاری مخصوص یا جوراب های واریس استفاده می کند تا خون به سمت بالا پمپ کند. در موارد پیشرفته تر، با لیزر یا جراحی های سرپایی مثل اسکلروتراپی، رگ های خراب و واریسی را می بندند تا خون از رگ های سالم جریان یابد.
برای زخم های شریانی:
هدف باز کردن مسیر برای رسیدن اکسیژن و مواد مغذی است. معمولا جراحی های عروق مثل آنژیوپلاستی یا جراحی بای پس عروق پا انجام می شود تا خون رسانی مجددا برقرار شود.
-
پاکسازی زخم (دبریدمان)
برای ترمیم زخم ها ضروریست تا بافت های مرده و عفونی که مانع بهبودند، برداشته شوند. متخصص درمان زخم پا با استفاده از روش مناسب دبریدمان (آنزیمی، مکانیکی، شیمیایی و …) بافت های مرده را از زخم برمیدارد تا سلول های جوان و سالم فرصت رشد داشته باشند.
-
استفاده از پانسمان های نوین و پیشرفته
دوران استفاده از گاز استریل و بتادین برای پانسمان زخم ها گذشته! امروزه پانسمان های نوین یکی از مهم ترین و مؤثرترین روش های درمان انواع زخم ها، از جمله زخم های عروقی هستند. این پانسمان ها محیط زخم را در ایده آل ترین حالت از نظر رطوبت، دما و بهداشت نگه می دارند. برخی از پانسمان های رایج مورد استفاده عبارتند از:
- پانسمان های آلژینات و فوم: برای زخم های وریدی که ترشح زیادی دارند مناسبند.
- پانسمان های هیدروژل: برای زخم های شریانی خشک، که لازم است رطوبت رسانی کافی داشته باشند تا بافت مرده نرم شود.
- پانسمان نقره: برای از بین بردن عفونت و باکتری های زخم.
-
درمان های تکنولوژی محور و کمکی
این روش ها، شتاب دهنده های درمان هستند و معمولا برای زخم های مقاوم به درمان به کار می روند. در کلینیک های درمان زخم پیشرفته از جمله کلینیک عرفان نیایش، از برخی روش ها مانند موارد زیر استفاده می شود:
- وکیوم تراپی (NPWT): درمان زخم با فشار منفی یا وکیوم تراپی زخم که با ایجاد مکش روی زخم، ترشحات را جمع کرده و جریان خون موضعی را به شدت افزایش می دهد.
- اوزون تراپی و کربوکسی تراپی: درمان های مبتنی بر اکسیژن، که به منظور افزایش اکسیژن به سطح زخم انجام می شوند.
- پانسمان های بیولوژیک: استفاده از پرده آمونیوتیک یا بافت های شبیه ساز پوست، برای زخم های بسیار مقاوم.
-
مدیریت بیماری های زمینه ای
ستون اصلی درمان زخم های مزمن، مدیریت بیماری های زمینه ایست. بدون کنترل فاکتورهای داخلی، تمام درمان های بالا موقعی خواهد بود. بنابراین موارد زیر ضروریست:
- کنترل دقیق قند خون در بیماران دیابتی
- ترک کامل سیگار (سیگار دشمن شماره یک رگ های شریانی است)
- کنترل فشار خون و چربی خون، با دارو و رژیم غذایی مناسب
در کلینیک‌های تخصصی درمان زخم، از جمله کلینیک زخم عرفان نیایش، درمان بیماران بر اساس نوع زخم، وضعیت عروق، بیماری‌های زمینهای و شرایط عمومی بیمار طراحی میشود.
نکته بسیار مهم: خوددرمانی زخم عروقی ممنوع!
بزرگ ترین اشتباه افراد مبتلا به زخم های عروقی که می تواند درمان را به کل مختل کند، خوددرمانی و درمان های غیراصولیست. استفاده از پمادهای سنتی، بتادین، پانسمان های معمولی و بستن خودسرانه، می تواند به سلول های در حال رشد آسیب برساند. بستنِ محکمِ پا در بیماران شریانی، می تواند خون رسانی را به طور کامل قطع کند.
درمان زخم عروقی نیازمند یک کار تیمی بین متخصص عروق، متخصص زخم و البته خود بیمار است. بهترین راه درمان زخم عروقی، مراجعه به یک کلینیک درمان زخم تخصصی و مجهز می باشد.
شود.
آیا درمان خانگی زخم عروقی امکان‌پذیر است؟
پاسخ کوتاه و علمی این سؤال خیر است.
درمان کامل و صحیح زخم های عروقی در خانه امکان پذیر نیست و خوددرمانی می تواند خطرناک باشد. بخصوص برای افراد با بیماری های زمینه.
همانطور که گفته شد علت اصلی این زخم ها خرابی رگ هاست، بنابراین درمان کامل تنها با روش های پیشرفته کلینیکی قابل انجام است.
پمادهای خانگی، زردچوبه، عسل یا روغن های مختلف، نمی توانند واقعا یک رگ مسدود شده را باز کنند یا دریچه های وریدها را تعمیر کنند.
با این حال، مراقبت ها در خانه تحت نظر پزشک، بخش مهمی از درمان است.
نبایدهای مهم در مراقبت خانگی از زخم عروقی
- از بتادین به صورت مداوم استفاده نکنید.
- از الکل یا مواد ضدعفونی‌کننده قوی روی زخم استفاده نکنید.
- بدون تجویز پزشک از پمادهای مختلف استفاده نکنید.
- پا را خودسرانه و محکم بانداژ نکنید.
- پانسمان را با روشهای غیربهداشتی تعویض نکنید.
مراقبت‌های مجاز و توصیه‌های حمایتی در منزل
- در زخم‌های وریدی، با تأیید پزشک پاها را بالاتر از سطح قلب قرار دهید.
- در زخم‌های شریانی از بالا نگه داشتن طولانی‌مدت پا خودداری کنید.
- زخم را با سرم نرمال سالین شستشو دهید.
- از گاز استریل بدون پرز استفاده کنید.
- پانسمان‌های تجویز شده را طبق دستور تعویض نمایید.
- از وارد شدن ضربه یا فشار به ناحیه زخم جلوگیری کنید.
- تغذیه سرشار از پروتئین، ویتامین C، آهن و زینک داشته باشید.
- داروهای تجویز شده توسط پزشک را به طور منظم مصرف کنید.
عوارض خطرناک عدم درمان زخم عروقی
نادیده گرفتن زخم عروقی یا تأخیر در درمان می‌تواند عوارض بسیار جدی و گاهی جبران‌ناپذیری به همراه داشته باشد. هرچه مدت زمان بیشتری از ایجاد زخم بگذرد، احتمال آسیب به بافت‌های عمقی افزایش پیدا می‌کند.
مهمترین عوارض زخم عروقی درمان‌نشده
- عفونت شدید بافت نرم (سلولیت):
عفونت می‌تواند به سرعت در بافت‌های اطراف گسترش یابد. - عفونت استخوان (استئومیلیت):
در موارد پیشرفته، عفونت به استخوان نفوذ می‌کند و درمان را پیچیده‌تر می‌سازد. - سپسیس یا مسمومیت خونی:
گسترش عفونت به جریان خون می‌تواند جان بیمار را تهدید کند. - نکروز یا مرگ بافت:
کاهش شدید خون‌رسانی باعث از بین رفتن بافت‌های زنده میشود. - گانگرن (قانقاریا):
یکی از خطرناک‌ترین عوارض زخم‌های شریانی پیشرفته است. - قطع عضو:
در برخی بیماران، برای جلوگیری از گسترش عفونت یا نکروز، قطع عضو ضروری میشود. - ایجاد زخم‌های مزمن طولانی‌مدت:
زخم ممکن است ماه‌ها یا حتی سال‌ها باقی بماند و کیفیت زندگی بیمار را به شدت تحت تأثیر قرار دهد.
جمع‌بندی؛ بهترین روش درمان زخم عروقی چیست؟
زخم های عروقی دسته ای از زخم ها هستند که به دلیل مشکل در گردش خون در رگ ها به وجود می آیند. این زخم ها به دو دسته اصلی زخم وریدی و شریانی تقسیم می شوند. زخم های وریدی به دلیل عدم بازگشت خون به قلب و تجمع خون رخ می دهند، اما زخم های شریانی ناشی از کمبود یا قطع جریان خون ورودی به پا هستند.
درمان زخم عروقی بستگی به نوع زخم داشته و تشخیص نوع آن بسیار مهم است. همچنین بسیار مهم است تا علت ریشه ای مشخص شود، در غیر این صورت هیچ گونه درمانی پایدار و کامل نخواهد بود.
این درمان های اصلی که توسط متخصص عروق و متخصص زخم انجام می شود، شامل تشخیص علت اصلی و برطرف کردن آن، پاکسازی زخم، پانسمان و داروهای مناسب برای درمان زخم، داشتن سبک زندگی و رژیم غذایی مناسب و در مواردی بهره گیری از درمان های کمکی مثل وکیوم تراپی زخم است.
مهم ترین آن چه که باید در مورد درمان زخم عروقی بدانید، آن است که درمان باید تحت نظر تیمی از متخصصین (متخصص عروق، متخصص زخم، پرستار زخم و …) انجام شود؛ این کار در کلینیک تخصصی درمان زخم عرفان نیایش انجام می شود.
سوالات متداول
آیا زخم عروقی درمان دارد؟
بله. اما کلید موفقیت درمان، تشخیص به موقع و رفع علت اصلی است.
بهترین پماد برای درمان زخم عروقی چیست؟
هیچ پماد واحدی به عنوان “بهترین” وجود ندارد، پماد یا ژل باید دقیقا بر اساس وضعیت زخم توسط پزشک مشخص شود.
تفاوت زخم دیابتی و زخم عروقی چیست؟
زخم های عروقی دیابتی به دلیل بی حسی پا، درد ندارند، اما زخم های عروقی به خصوص شریانی، بسیار دردناکند.
راه رفتن برای زخم عروقی خوب است یا بد؟
برای زخم های وریدی عالی است، اما در زخم های شریانی یا دیابتی ممکن است وضعیت را بدتر کند.
برای تشخیص نوع زخم عروقی چه آزمایشی انجام می شود؟
اصلی ترین و دقیق ترین روش، سونوگرافی داپلر رنگی عروق پا است.
چقدر طول می کشد تا یک زخم عروقی کاملا خوب شود؟
بسته به وضعیت عروق، سن بیمار و مراقبت ها و مرحله درمان دارد.
بدون دیدگاه